Videoverslag: In gesprek tijdens de opening van 'Makers van nu'

Tijdens de feestelijke opening van de Amersfoortse Biënnale Makers van nu in het Rietveldpaviljoen vond er een mooi gesprek plaats met Jeroen Komen. In deze speciale editie van de talkshow Rietveld Live gingen presentatoren Twan Vet en Benthe Bronkhorst met hem in gesprek over zijn werk en filosofie.

Het interview biedt een boeiende inkijk in hoe de mens het altijd maar weer netter, beter, strakker, efficiënter, duurzamer en zelfs mooier probeert te doen dan de natuur. Komende zondagmiddag is Jeroen Komen zelf weer te gast in het Rietveldpaviljoen om zijn boeken te signeren, of gewoon om bijzondere mensen te ontmoeten. Bekijk het volledige videoverslag van het gesprek hieronder.

Transcript: Rietveld Live in gesprek met Jeroen Komen

Presentator:
Wat heerlijk, een avond zonder mobiele telefoon. Welkom bij Rietveld Live. Jeroen Komen!

We zijn hier omringd door jouw boeken met titels als Nederland van boven, Ik kan vliegen en Hoog verbaasd. Voor de oplettende luisteraar: je hebt iets met hoogte. Veel fotografen blijven op de grond om alles vast te leggen, maar jij gaat de hoogte in. Hoe is dat zo gekomen?

Jeroen Komen:
Dat klopt, al ging het eigenlijk andersom. Ik ging eerst de hoogte in. Rond het jaar 2000 heb je mijn vliegbrevet gehaald om met sportvliegtuigjes vanaf vliegveld Hilversum Nederland van boven te kunnen bekijken. Na een tijdje werd het gewoon om camera's mee te nemen, zoals smartphones en kleine pocketcamera's. Pas een jaar of acht later kreeg ik mijn eerste spiegelreflexcamera ond toen bleek dat je echt veel mooiere foto's kunt maken. Ik ontdekte hoe je met een beetje nabewerking en goed kaderen het beeld nóg sterker kunt krijgen. Mensen vroegen toen: "Wanneer ga je daar nou eens een boek over schrijven?" Zo is het allemaal gegroeid.

Presentator:
Je begon meteen te stralen toen het over die hoogte ging. Wat is er zo mooi aan Nederland van boven?

Jeroen Komen:
Ik hou ervan om dingen van een afstandje te observeren. Als je druk bent op de grond, zie je misschien wel details, maar je mist het overzicht. Als je vliegt, heb je dat overzicht wel. Het begint er al mee dat je daarboven in de lucht geen sores aan je kop hebt. Je kunt ook niet veel anders; je zit in die hele kleine cockpit en moet je precies houden aan de natuurkundige regels en de luchtruimindelingen. In die cocon heb je de tijd om naar beneden te kijken en je te verbazen over wat je op de grond ziet.

Presentator:
Het levert prachtige foto's op. We zien er hier nu eentje op het scherm. Kun je vertellen wat we hier zien?

Jeroen Komen:
Dit noem ik een 'delta'. Je kunt haast niet zien wat het is als ik het er niet bij vertel, maar dit zijn de Deense Wadden bij laag water. Het water trekt zich terug uit de zee naar dieper gelegen geulen en laat dit soort patronen achter. Ik vind het fascinerend dat dit lijkt op aderen in je hersenen of je longen, of op de nerven van een blad. Er zit blijkbaar een universeel patroon in de natuur dat tot dit soort schoonheid leidt.

In de volgende foto's zie je het contrast met wat de mens probeert te doen met de wereld. Deze foto is genomen vanaf twee kilometer hoogte, uitgelijnd vanaf Amersfoort. Met tegenlicht zie je een geweldig gezicht op de Rijn of de Lek die helemaal naar Rotterdam stroomt, met in de verte de glinstering van de Noordzee. Op de voorgrond zie je de oude brug bij Nieuwegein en Vianen over de A2, die inmiddels weggehaald is. Die rivier danst door het landschap. Ik vind het fantastisch hoe de natuur zich niks aantrekt van wat de kortste route lijkt. Maar dat staat in schril contrast met wat je óók op de voorgrond ziet: het Amsterdam-Rijnkanaal. Dat is vijftig jaar geleden door mensen in de natuur aangelegd. Zo smal mogelijk, lekker rechtdoor, want dat graaft en stuurt makkelijker. Rechte lijntjes, dat is wat wij mensen denken te willen.

Presentator:
De hand van de mens in de natuur is echt een thema in jouw werk. Wat fascineert je daar zo aan?

Jeroen Komen:
Dat we constant aan het vechten zijn tégen die natuur. Terwijl die natuur uit zichzelf al pure schoonheid laat zien, denken wij dat we het netter kunnen. Vaak is dat helemaal niet het geval.

Presentator:
Wat doet die schoonheid van de natuur met jou als je in de lucht zit? Neem ons eens mee naar het moment dat je opstijgt. Wat voel je als je zo hoog boven het landschap hangt?

Jeroen Komen:
Het is een tweetrapsraket. Loskomen van de grond is al geweldig; je vergeet de aardse dingen. Ik noem het ook wel vlieg- of luchtmeditatie. Als je dan beneden fascinerende dingen ziet, denk ik: "Wauw, dit moet ik laten zien aan de rest van de wereld."

Kijk, dit is bijvoorbeeld de binnenstad van Amersfoort. Je kunt er met een beetje fantasie zelfs een hartje in zien. De tweede trap van de raket is het moment dat je thuiskomt met twee- tot driehonderd foto's van één vlucht. Dan moet je gaan kijken welke er gelukt zijn. Omdat je hard vliegt en beweegt, zijn er vaak ook veel bewogen of mislukt. Als er dan eentje écht goed tussen zit, volgt de herbeleving en denk ik weer: "Wauw."

Presentator:
Wanneer is een tafereel voor jou geschikt om te fotograferen? Waar hangt een goede foto vanaf?

Jeroen Komen:
Geometrische vormen fascineren mij. Of het nu een natuurlijke meander is of een strakke cirkel. Vanuit de lucht herken je patronen die je vanaf de grond, wandelend of fietsend, nooit zo zou zien. Technisch moet er natuurlijk ook veel kloppen: het licht, de compositie en de helderheid van de lucht. Soms is het heiig, dan komen foto's minder goed uit de verf. Je bent daarin volledig overgeleverd aan de wetten van de natuur. Dat is ook direct het grote verschil met dronefotografie, wat nu erg populair is. Mijn foto's verschijnen bijna allemaal toevallig voor mijn lens. Ik heb in de loop der jaren wel 100.000 foto's gemaakt, maar de plekken die ik vastleg zoek ik meestal niet bewust op van tevoren. Met een drone rij je ergens naartoe om heel gericht een shot te maken van bijvoorbeeld een kasteeltje. Dat is vooraf al bedacht. Ik geef me echt over aan de reis. Ik ging oorspronkelijk ook nooit vliegen om te fotograferen, maar puur om ergens naartoe te gaan of om mensen mee te nemen en te laten zien hoe leuk het is. Soms zelfs mensen met vliegangst!

Presentator:
We zien hier nog een prachtig beeld. Het lijkt bijna een puzzelstukje. Alsof het zo bedacht is, of dat het AI-kunst zou kunnen zijn. Waar kijken we naar?

Jeroen Komen:
Dit is het recreatie-eiland bij de Maarsseveense Plassen, dat zo'n vijftien jaar geleden is aangelegd. Het heeft prachtige kleuren en vooral een heel bijzondere vorm. Het verrassende is dat alle piloten dit meteen herkennen als een puzzelstukje, want het ligt op vier minuten vliegen van vliegveld Hilversum. Maar de mensen die er op de grond zwemmen, hebben dat nog nooit ontdekt. Die zien alleen gewoon lijnen. De gemeente heeft destijds waarschijnlijk via een tender een planoloog of architect gevraagd om iets moois te ontwerpen. En wie zo'n leuk puzzelstukje op de beamer tekent, wint de opdracht, want de wethouders vinden dat origineel bedacht. Alleen vergeten ze de functie voor de mensen op de grond. Ze hebben het eigenlijk voor de piloten gedaan!

Presentator:
Wel goed dat de gemeente ook aan de piloten denkt! Je brengt hiermee in beeld wat wij op de grond nooit kunnen zien. En dat heb je ook gedaan met een plek die Amersfoorters heel goed zullen herkennen. Als we naar links kijken in de zaal, hangt daar een enorm grote foto van de Roefrotonde bij de Kersenbaan. Wat maakte dat je dacht: "Deze rotonde moet ik van boven fotograferen"?

Jeroen Komen:
Ik moet verklappen dat ik bijna alle rotondes die ik tegenkom fotografeer. Ze zijn allemaal maf, fascinerend of uniek. Ik overweeg inmiddels zelfs om een boek te schrijven dat puur over rotondes gaat.

Presentator:
Wat is er dan zo fascinerend aan rotondes?

Jeroen Komen:
Dat wij als mens zo ontzettend ons best doen om het strak rond te krijgen, compleet met netjes geverfde streepjes, zebrapaden en fietspaden. Het is allemaal zo strak georganiseerd, dat past eigenlijk helemaal niet in de natuur. Maar we doen het wel met onze bulldozers en kwasten, voor de veiligheid en de doorstroming van het verkeer. Het fascinerende bij specifiek déze rotonde is de achterliggende gedachte. Een rotonde is in de basis bedoeld om het verkeer af te remmen en te geleiden. Maar blijkbaar vonden we dat voor sommige weggebruikers toch te langzaam gaan, want er is vervolgens weer een tunnel onderdoor gebouwd zodat je er met 100 kilometer per uur onderdoor kunt racen. Dat zie je heel subtiel terug als je goed naar de foto kijkt.

Het verbaast me hoe de samenleving constant haar best doet om dingen beter te regelen. Soms lukt dat niet helemaal, en dan bouwen we er weer een tegenovergestelde oplossing doorheen. Zo maken we de wereld complexer en complexer. Vanuit de lucht zie je perfect hoe we telkens weer vechten met keuzes uit het verleden om het nu weer netter, georganiseerd, veiliger of milieuvriendelijker te maken.

Presentator:
Het is een prachtig gevecht dat je fantastisch hebt vastgelegd. Ik wil iedereen uitnodigen om straks na de talkshow het werk hier in het Rietveldpaviljoen rustig te gaan bekijken. De boeken van Jeroen zijn vanavond ook te koop, dus richt je blik straks zeker even van boven naar beneden en neem zo'n prachtig boek mee. Jeroen, ontzettend bedankt voor je komst!